Thursday, November 30, 2017

शेतकरी वाचवा….

शेतकरी वाचवा….
SIF.png

२०१५ चा हॉलिडे सिझन. जवळजवळ रोजच पार्ट्या चालू होत्या. अश्याच एका पार्टीत, संगीताच्या तालावर धुंद नाचून दमलेली मंडळी जेवायला बसली होती.
“अगं, शेतकऱ्यांच्या आत्महत्येविषयीचा व्हिडिओ पाहिलास की नाही? कित्ती वाईट वाटतं ना ग त्यांची छोटी छोटी मुलं आणि म्हातारे आईवडील बघून?”
पार्टीत भरभरून घेतलेल्या आणि संपवता न आलेल्या अन्नाने भरलेली प्लेट तशीच कचऱ्यात टाकत मैत्रीण बोलत होती. दुसऱ्या मैत्रिणीनेही सहानुभूतीची री ओढत ऐकीवात आलेल्या गोष्टी मोठया चवीने सांगायला सुरवात केली, मग आजूबाजूचे सगळेच चुकचुकत चर्चेत सामील झाले.
आणि मग विदर्भाचा शेतकरी, कोकणातला शेतकरी, निकामी सरकार, पर्यावरणाची लागलेली वाट, शेतकऱ्यांनी उगीचच खर्च करायचा का?, त्यांना कशाला हवी आहे छानछोकी ? कर्जच का काढावं? त्यांना सरकारने कर्जमाफी द्यावी की नाही अश्या अनेक विषयांवर, तुडुंब भरलेल्या पोटावर हातातले डिझर्ट चे बाउल्स सांभाळत जोरात चर्चा सुरु झाली.
हे सगळं पाहताना ,ऐकताना उगीचच खूप अपराधी वाटायला लागलं. मीही काही यांच्याहून वेगळी नव्हते, रोजच्या वाचनात येणाऱ्या बातम्या वाचून जरासे हळहळून आपल्या कामाला लागत होते. कोण कुठला शेतकरी, बापडा कंटाळला असेल जीवाला आणि केली असेल आत्महत्या, जाऊदे, आपल्याला काय करायचा आहे त्याचं, आपण काय करू शकणार आहोत? असाच विचार आपल्यातले बहुतेक करतात आणि काही करता येत नाही असं मानून नुसतीच चर्चा करत बसतात.
पण आज काहीतरी वेगळच वाटलं, काहीच न बोलता मी तिथून हळूच काढता पाय घेतला. घरी पोचले तरी मन थाऱ्यावर नव्हतं. झोपच येईना, मग उठून इंटरनेट वर शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर मिळेल ती माहिती वाचायला सुरुवात केली. रात्रभर वाचत राहिले, मन अगदी सुन्न झाले होते. ही एवढी मोठी समस्या आपल्या देशाला गेली कित्येक वर्ष भेडसावत आहे आणि आपल्याला त्याबद्दल काहीच माहिती असू नये?
ही निव्वळ भारताचीच नाही तर अख्ख्या जगाची समस्या आहे. अनेक देशांमध्ये शेतकरी अगदी मेटाकुटीला आला आहे. पृथ्वीवरचे वाढते तापमान, अनियमित येणारा पाऊस, प्रमाणाबाहेर केलेली जंगलतोड, प्रदूषण ही सगळी कारणे खरंतर आपणा सर्वांना चांगली माहिती आहेत. पण दिवसेंदिवस बिघडत जाण्याऱ्या या परिस्तिथीने आज केवळ शेतकरीच जीवाला कंटाळलेला दिसतोय आणि म्हणून आपण समजतोय की हा आपला प्रॉब्लेम नाही. खरंच विचार करण्यासारखी गोष्ट आहे ही. आपल्या जगण्यासाठी ज्या तीन गोष्टी अगदी अपरिहार्य आहेत त्यातही पहिल्या दोन आहेत “अन्न आणि पाणी”. मग जो शेतकरी अन्न पिकवतो, त्याचंच जगणं कठीण करणारी परिस्थिती आली असताना तो आपला प्रॉब्लेम नाही असं कसं शक्य आहे?
माझ्या मते, शेतकऱ्यांच्या आत्महत्येला कारण केवळ बिघडलेला निसर्गच नसून, असंवेदनशील झालेला समाजही आहे. माणूस हा समाज-प्रिय प्राणी समाजाला जातो, मग जेव्हा एखादा माणूस जगणं झिडकारतो तेव्हा तो त्याचा एकट्याचा पराभव नसतो तर तो त्या समाजाचा पराभव असतो. कोणत्याही आत्महत्येच्या मागे मानसिक नैराश्य हे एक मोठं कारण असतं. आणि जर का समाजाच्या निराश झालेल्या एका घटकाला आपणच सांभाळून नाही घेऊ शकलो तर त्याच्याकडे दुसरा पर्यायच काय उरतो? त्याला वाचवणं हे आपलं कर्तव्य वाटलं पाहिजे खरं तर.  

काहीतरी करायला हवे असं वाटायला लागलं. अनेक संस्था या कामात अगदी मनापासून काम करताना दिसतात. इंटरनेट वर निरनिराळ्या सेवाभावी संस्थान्च्या वेबसाईटस आहेत. काही ठिकाणी पैसे पाठवले पण तरीही मन शांत होईना. सतत एक बोचणी लागून राहिली होती.
२००५ मध्ये स्थापन झालेल्या “हिडन जेम्स” www.hidden-gems.org  या नॉन-फॉर-प्रॉफिट संस्थेत, मी एक स्वयंसेवक म्हणून काम करत आहे. निरनिराळे कलागुण जोपासण्याऱ्या मित्रांनी मिळून काढलेली ही संस्था गेली १२ वर्षे कार्यरत आहे. बॉलीवूड तसेच इतर संगीताचे कार्यक्रम करून त्यातून मिळालेलं उत्पन्न उत्तम समाजकार्य करणाऱ्या संस्थांना दान करणे हे “हिडन जेम्स” चे मुख्य उद्दिष्ट आहे. “Sing With Passion, Support a Cause” असं म्हणत, ह्या ग्रुपचे मेंबर्स , आपापला जिवितार्थ करत संसार-मुलं सगळं सांभाळून, वेळ काढून उत्तमोत्तम कार्यक्रम सादर करत असतात. ही मंडळी आपल्या अथक प्रयत्नांनी, एखाद्या व्यावसायिक ग्रुपशीच तूलना होऊ शकेल अश्या दर्जाचे शोज, लोकांच्या करमणुकीस सादर करून त्यातून मिळालेलं सगळं उत्पन्न समाजकार्यासाठी दान करत आली आहेत.
दर वर्षीप्रमाणे, २०१६ च्या कार्यक्रमाची तयारी जोरदार सुरु होती. सर्व कलाकार दिवसरात्र तालिमी करण्यात गुंतले होते. मोठ्या कार्यक्रमाचं उत्पन्न एक किंवा दोन संस्थांमध्ये देण्याचा प्रयास असतो. त्यासाठी निरनिराळ्या संस्थांचा अभ्यास करणं एकीकडे चालू होतं. शेतकऱ्यांच्या मुद्द्यावर काम करणाऱ्या संस्थेसाठी मदत करता आली तर पाहावं म्हणून प्रयत्न सुरु होते. त्याचवेळी “Save Indian Farmers” या ग्रुप विषयीची माहिती आम्हाला मिळाली. नेहमीप्रमाणे “हिडन जेम्स” च्या स्वयंसेवकांनी नेटाने संशोधन केलं.
“सेव्ह इंडियन फार्मर्स” ही सुध्दा “हिडन जेम्स” सारखीच स्वयंसेवी संस्था असून, काही मित्रांनी सहा वर्षांपूर्वी ती सुरु केली. याचेही स्वयंसेवक हे आपापले उद्द्योग-नोकऱ्या, घरदार सांभाळून या लष्कराच्या भाकऱ्या भाजायला अगदी हिरीरीने तय्यार असतात. म्हणजे “हिडन जेम्स” ला आपल्यासारखेच कुणीतरी वेडे सापडले.
मग काय तर, २०१६ चा कार्यक्रम “Save Indian Farmers” [ www.saveindianfarmers.org ]  साठी करायचे ठरले.
पुढचे अनेक महिने “हिडन जेम्स” आणि “सेव्ह इंडियन फार्मर्स” या दोन्हीही ग्रुप्स चे स्वयंसेवक जीव लावून काम करत होते. अर्थातच, त्यांच्या निस्वार्थी प्रयत्नांना यश आले जेव्हा प्रेक्षकांनी भरपूर प्रतिसाद देऊन हा “कल्प” नावाचा कार्यक्रम अक्षरशः डोक्यावर उचलून धरला आणि “हिडन जेम्स” चा आत्तापर्यंतचा सर्वात फायदेशीर ठरला.
ठरल्याप्रमाणे “हिडन जेम्स” ने “सेव्ह इंडियन फार्मर्स” ला फंडस् देऊन मदत केलीच पण याचवेळी, त्यांच्या कामाने प्रेरित होऊन मी त्यांना मला त्यांच्या कामात सहभागी करून घ्यायची विनंती केली. जेव्हढ्या उत्साहाने “सेव्ह इंडियन फार्मर्स” च्या ग्रुप ने माझं स्वागत केलं तेवढ्याच आनंदाने माझ्या “हिडन जेम्स” परिवाराने मला त्यांच्याबरोबर काम करण्यासाठी प्रोत्साहन दिलं. आज मी या दोन्ही ग्रुप्स मध्ये एक स्वयंसेवक म्हणून जमेल तितकी मदत करण्याचा प्रयत्न करतेय. “सेव्ह इंडियन फार्मर्स” च्या कामामुळे मनाला लागलेली बोच थोडीशीच, पण कमी झालीय आणि मनाला इवलंसच, पण आपण काहीतरी करायचा प्रयत्न करतोय याचं, समाधान मिळतंय. या छोटाश्या प्रवासातच इतकी गुणी आणि निस्वार्थी माणसं भेटली की खरी मदत मी माझीच करतेय असंच वाटतय.  

हा लेख मी तुम्हाला या दोन ग्रुप्स विषयी माहिती देण्यासाठी लिहीत नाहीए, या दोन्हीही ग्रुप्स बद्दल अधिक माहिती तुम्हाला त्यांच्या वर दिलेल्या वेबसाइट्स वर मिळेलच.
माझा हेतू एवढाच आहे की, जर तुमच्यापैकी कुणी माझ्यासारखा, रोजच्या बातम्या ऐकून विमनस्क झाला असेल आणि काहीतरी मदत करायची ईच्छा बाळगून असेल तर, या किंवा अश्या इतरही ग्रुप्स बरोबर मिळून खूप काही करू शकतो. “केल्याने होत आहे रे, आधी केलेची पाहिजे”. मी एकटा काय करू, असं जर सगळेच म्हणाले तर कुणीच काही करणार नाही. “One person can not do everything but every person can do at least one thing“.  





शेतकऱ्यांच्या प्रश्नाविषयी माहिती हवी असल्यास इंटरनेट वर तुम्हाला अमाप अभ्यासपत्रिका, बातम्या, व्हिडिओस वगैरे वगैरे मिळेलच.
इथे थोडक्यात माहिती देत आहे “सेव्ह इंडियन फार्मर्स’ च्या चालू घाडामोडींविषयी. वेबसाईट वर प्रत्येक प्रकल्पाविषयी विस्तारित माहिती मिळू शकेल. खाली दिलेल्या कोणत्याही प्रकल्पाविषयी अधिक माहिती हवी असल्यास, किंवा तुम्हाला त्यात मदत करायची असल्यास, कृपया मला “tejoosif@gmail.com” यावर ई-मेल पाठवा.

“सेव्ह इंडियन फार्मर्स” चे प्रकल्प दोन प्रकारात मोडतात.
१. “Reactive” - एखादी घटना घडून गेल्यानंतर मदत पोचवणे
२. “Proactive” - पुढे येणाऱ्या संकटाला सामोरं जाण्यासाठी बळ देणे. स्वावलंबनाची संधी उपलब्ध करून देणं.

  • बोरीसिन्ह गाव प्रकल्प - जिल्हा: यवतमाळ, महाराष्ट्र.
    • उद्धेश - गावातील गरिबी आणि बेरोजगारी कमी करणे.
    • भागीदार - दीनदयाल बहुद्धेशीय प्रसारक मंडळ [भारत] , Asia Initiative [USA].
    • समस्या - शेतीलायक परिसर नाही. उजाड परिसर किंवा अतिवृष्टीने शेतीचे नुकसान.
    • उपाय - गावातील २५ तरुणांना मुर्हा म्हशी घेऊन देणे. त्याने कुटुंबाचं उत्पन्न वाढेल आणि घरातील मुलांना, वयोवृद्धांना पोषक दूध मिळेल. पाणी अडवण्याचे उपाय म्हणून दगडी बांध घालणे.
तूर डाळ हे मुख्य पीक असल्याने गावात “डाळ मिल” घातल्यास शेतकऱ्याला डाळ थेट बजाटरपेठेत विकणे सोपे जाईल.

  • सांगाती  प्रकल्प - जिल्हा: यवतमाळ, महाराष्ट्र.
    • उद्धेश - शेतकऱ्याला योग्य मार्गदर्शन करणे  
    • भागीदार - दीनदयाल बहुद्धेशीय प्रसारक मंडळ [भारत]
    • समस्या - अनेक वर्षे शेतीसाठी रासायनिक खते वापरल्यामुळे जमिनीचे नुकसान होऊन, चांगले पीक येणे कमी होते.
    • उपाय - शेतकऱ्यांना सेंद्रिय शेतीविषयी माहिती पुरवणे. रासायनिक कीटकनाशकाऐवजी घरी पानांपासून बनवलेला, दशपर्णी अर्क वापरणे. रासायनिक हानिकारक खतांऐवजी घरगुती खतं वापरणे. शेतकऱ्यांनी ह्या उपायानंतर १.२ ते १.६ पट जास्ती उत्पन्न मिळवल. रासायनिक खत न घेऊन २०००-३००० रुपयांची बचत केली.

  • उडाण प्रकल्प - जिल्हा: यवतमाळ, बीड, वाशीम - महाराष्ट्र [लवकरच- बुंदेलखंड , उत्तर प्रदेश]
    • उद्धेश - शेतकरी सुशिक्षित व्हावा. नवीन तंत्रज्ञानातून त्याला शेतीविषयी माहिती मिळवता यावी.
    • भागीदार - दीनदयाल बहुद्धेशीय प्रसारक मंडळ, प्रथम, विवेकानंद सेवा मंडळ, सेव्ह इंडिअन फ़ार्मर्स आणि महिंद्रा अँड महिंद्रा
    • समस्या - शेतीविषयी नवीन नवीन संशोधन होत असतं , पण शेतकऱ्यांना त्याविषयी काहीच माहिती मिळत नाही. शिवाय शेतकरी बऱ्याच वेळा शाळकरी मुलांना शेतीच्या कामांसाठी घरीच ठेवतात व त्यांचं शालेय नुकसान होतं.
    • उपाय - प्रथम, ekstep अश्या विविध माध्यमातून अनेक विनामूल्य व्हिडिओस उपलब्ध आहेत जे मोठयांनां तसेच शाळकरी मुलांना अनेक विषयांची माहिती सहज देऊ शकतात. Tablets वर ही apps डाउनलोड करून हे व्हिडिओस हवे तेव्हा बघता येतात. आतापर्यंत शंभराहून अधिक tablets निरनिराळ्या शाळांमधून देण्यात आल्या आहेत.
    • २०१७-१८ मध्ये बुंदेलखंड विभागात उडाण प्रकल्प सुरु होत आहे.

  • जल प्रकल्प - जिल्हा: बीड - महाराष्ट्र [लवकरच- बुंदेलखंड , उत्तर प्रदेश]
    • उद्धेश - सुकून गेलेल्या बोरवेल्स रिचार्ज करणे आणि भूभागातील पाण्याची पातळी वाढवणे.
    • भागीदार - संकल्प रूरल डेव्हलोपमेंट सोसायटी [SRDS ]
    • समस्या - काही वर्षांपूवी शेतकऱ्यांनी बोरवेल्स खणून पाणी काढायला सुरवात केली. एक विहीर आटली कि दुसरी खणायची, अश्यामुळे जमिनीखालील पाणी नुसते उपसले गेले आणि दुष्काळी परिस्थितीत भर पडली.
    • उपाय - SRDS ने निवडलेल्या तंत्राप्रमाणे बोरवेल्स रिचार्जे केल्यास, सुकलेल्या विहिरींना पाणी तर लागतंच पण पावसाचं पाणी साठून आजूबाजूच्या इतर पाण्याच्या स्रोतांना देखील पाण्याची पातळी वाढायला फायदा होतो.

  • शेवग्याच्या शेंगा प्रकल्प [Sticks to Grow]  - महाराष्ट्र, तामिळनाडू, आंध्र
    • उद्धेश - शेतकऱ्याला कमी गुंतवणुकीत अधिक मिळकत व्हावी.
    • भागीदार - वैयक्तिक मदत - श्री. मराळे, श्री. जामदार, श्री. लोखंडे, श्री. खंडाळे
    • समस्या - शेतकरी बियाणे घेण्यासाठी कर्ज काढतो, मग पावसाअभावी पीक येत नाही आणि तो कर्ज फेडू शकत नाही. असेच वर्षानुवर्षे होत राहून तो शेवटी कर्जाच्या डोंगराखाली बुडून जातो.
    • उपाय - शेवग्याच्या शेंगांचे झाड हे कमी पाण्यात जगते. त्याच्या वाढीला जास्त मेहनत घ्यावी लागत नाही. सात वर्षांपर्यंत हे झाड उत्पन्न देऊ शकते. एका वेळेच्या ६०,००० - ७०,००० रुपयांच्या गुंतवणुकीत ही झाडे दर वर्षी १-२ लाखांच उत्पन्न देऊ शकतात. शेतजमिनीच्या परिसरात ही झाडे लावल्याने शेतात पाणी मुरून राहून जमिनीची धूप कमी होते, यामुळे इतर शेतीलाही फायदा होतो.
हा प्रकल्प सध्या सुरु असून , यासाठी फंडस् गोळा करण्यात येत आहेत. अधिक माहितीसाठी संपर्क करा.

  • बुंदेलखंड प्रकल्प - बुंदेलखंड , उत्तर प्रदेश
    • उद्धेश - भारतातील कदाचित सर्वात मागासलेला प्रदेश. या प्रदेशात अनेक निरनिराळे प्रकल्प सुरु करणे.
    • भागीदार - परमार्थ समाज सेवी संस्थान, Asia Initiative
    • समस्या -  गरिबी, रोगराई, अशिक्षिता, जातीयवाद, अस्वच्छता, बेरोजगारी
    • उपाय - आरोग्य तपासणी छावण्या, सामुदायिक भाजीची बाग, tablets वर प्रशिक्षण, गावातील स्वच्छता मोहीम. जल प्रकल्प आणि उडाण प्रकल्प या विभागात चालू केले

  • कर्जपुरवठा [मायक्रो फायनांसिन्ग] -
    • उद्धेश - शेतकरी स्त्री कुटुंबाची मोठी कर्जे फेडू शकेल
    • भागीदार -
    • समस्या - शेतकरी बियाणे घेण्यासाठी कर्ज काढतो, मग पावसाअभावी पीक येत नाही आणि तो कर्ज फेडू शकत नाही. असेच वर्षानुवर्षे होत राहून तो शेवटी कर्जाच्या डोंगराखाली बुडून जातो.
    • उपाय - शेतकरी स्त्रीला कमीत कमी व्याजात कर्ज मिळवून एखादा व्यवसाय सुरु करून देणे, जेणेकरून ती आपले उत्पन्न वाढवून कुटुंबाची मोठी कर्जे फेडू शकेल
हा प्रकल्प सध्या सुरु असून , यासाठी फंडस् गोळा करण्यात येत आहेत. अधिक माहितीसाठी वरील लिंक वर जा.  

  • आंध्रप्रदेश कुटुंबाना मदत- जिल्हा; अनंतपूरम, आंध्र
    • उद्धेश - आत्महत्या केलेल्या शेतकऱ्यांच्या कुटुंबियांना स्वतःच्या पायावर उभे करणे
    • भागीदार - Rural & Environmental development society [REDS]
    • समस्या - महाराष्ट्र बरोबरच इतर राज्यात वाढत जाणारी आत्महत्यांची संख्या.
    • उपाय - शेतकरी स्त्रीला मदत करून स्वावलंबी बनवणे.
काही यशस्वी प्रकल्प

sifinfo.jpeg

“Save Indian Farmers” ही संस्था रजिस्टर्ड नॉन-प्रॉफिट असून, भारत मध्ये सुद्धा एक शाखा आहे. ही स्वयंसेवी संस्था असून सर्व मेंबर्स कोणताही मोबदला न घेता दिवस रात्र या कामासाठी कार्यरत असतात.

“Hidden Gems” ही संस्था रजिस्टर्ड नॉन-प्रॉफिट ,स्वयंसेवी संस्था असून सर्व मेंबर्स कोणताही मोबदला न घेता आनंदाने गाणी म्हणत , रसिकांचे मन रिझवत समाजकार्य करत असतात.
-तेजू किरण
ऑगस्ट ३१ २०१७.

Tuesday, November 22, 2016

पैलतीर


"एक मिनिट वेळ आहे का?", फोन वर मोना विचारत होती. खरतर मी जरा घाईतच होतो. लवकर काम संपवून मित्रांना भेटायचं होतं.

"Urgent?" मी वैताग लपवायचा प्रयत्न करत विचारलं

" Yes, it's personal. Please?" मोना जरा गंभीरच वाटत होती. काहीतरी तसच कारण असणार

"OK. Come "
आता मात्र मला थोडी काळजी वाटायला लागली. मोना घाईतच आत शिरली आणि लगेच दरवाजा बंद करून माझ्या समोर बसली. तिचा चेहरा बघून मला जरा टेंशन आलं. काय असेल बरं? हीचा काही प्रॉब्लेम? पण मग ही शमा कडे, माझ्या बायकोकडे का नाही बोलली? मी तिच्याकडे प्रश्नार्थक नजरेने बघत असतानाच माझी नजर चुकवत मोना बोलायला लागली

" अजय, खरंतर मी शमा लाच सांगणार होते, पण, then I thought, you should know this before anyone else. I don't even know how to start" मोना अडखळतच बोलत होती

"Come on Mona, सांग मला, काय झालय?" आता मात्र माझे पण शब्द अडखळायला लागले.  मी उभा राहून लक्ष देऊन ऐकायला लागलो

आणि यानंतर मोना ने जे काही मला सांगितलं ते ऐकल्यावर माझा मेंदू सुन्न झाला, माझे हातपाय गळून गेल्यासारखे झाले. मला आपण काय ऐकतोय त्याचा अर्थ काय, काहीच कळेनासे झाले. मी मटकन खुर्चीतच बसलो

"Please will you leave me alone?"  मी माझ्या नकळतच मोना म्हणालो
" I am sorry Ajay, but…?” 
" I am fine, but I need some time " मोना जायला वळली,
"मोना, please, कुणाकडे बोलू नकोस " मी अचानक बोलून गेलो
" अजय, ही बातमी मला तासापूर्वी कळली, आणि मी तुला सांगायला आले. मला जर का gossip करायचं असतं तर मी इथे नसते आले. मावशी माझ्या आईसारख्या आहेत. "

माझं डोकं गरगरायला लागलं. मी डोकं घट्ट धरून डोळे मिटून घेतले
आई? का पण? माझं करिअर, माझी बायको, माझी मुलगी, माझी आई , सगळं perfect. आणि मग हे का? why?

माझ्या बंद डोळ्यांसमोर निरनिराळे प्रसंग उभे राहायला लागले

घरात खूप माणसं जमली आहेत. सगळीकडे रडारड चालू आहे. माझ्या बाबांना समोर ठेवलय. सकाळी कामावर जाताना त्यांचा अपघातात मृत्यू झालाय. दोन्हीकडचे आजी आजोबा रडतायत. मामा, काकाला कुणीतरी समाजवताय. फक्त मी आणि माझी आई बाबांसमोर एकटक बघत बसून आहोत. तिने मला घट्ट धरून ठेवलय आणि माझ्या केसांवर तिचे अश्रू हळूच पडतायत. पण ती अगदी शांत आहे. रडत, ओरडत नाही आहे. जणूकाही जे झालाय ते अजूनही समजून घेतेय.
मी अकरा वर्षांचा, नुकताच माझा वाढदिवस झालाय आणि बाबांनी आणलेली क्रिकेट बॅट समोरच दिसतेय. ते मला क्रिकेट शिकवणार होते, आम्ही रोज खेळणार होतो. मला माझ्या बदललेल्या आयुष्याचा काहीच अंदाज लागत नाहीय. मी सैरभैर होऊन नुसताच बघतोय

नंतर काही महिन्यांनीं मी शाळेतून घरात शिरतोय आतल्या खोलीत दोन्ही आजी आजोबा, मामा, काका असे सगळे आईशी काहीतरी गंभीर बोलत आहेत. मी बाहेरच बसून त्यांचं बोलणं ऐकायचा प्रयत्न करतोय

आजी म्हणतेय "बाळा, आमचा मुलगा तर गेला, पण तुझं आयुष्य अस वाया का जाऊ द्यायचं? त्याने स्वतःहूनच चौकशी केली आहे, शिवाय तो अजय ला सुद्धा चांगला सांभाळेल. विनय काही परका नाही आहे आपल्याला." दुसरी आजी नुसतीच रडतेय. मामा, काका सगळे आलटून पालटून तेच तेच बोलतायत

माझ्या पायाखालची जमीनच सरकल्या सारखी झाली. म्हणजे हे लोक आईला बाबांच्या मित्राशी, विनय काकांशी लग्न करायला सांगतायत? मी आधीच माझे बाबा गमावलेत आणि आता आई सुध्दा? मी धाव्वत आत जाऊन आईला घट्ट मिठी मारून रडायला लागतो. आणि आईचा खंबीर आवाज माझ्या कानावर पडतो.

" माझा आयुष्य वाया का जाईल? अजय आहे ना माझा? त्याच्यासाठीच तर जगणार आहे ना मी? आम्ही दोघांनीही अजय साठी खूप स्वप्नं बघितली आहेत. त्याला खूप शिकवायचा आहे, परदेशी शिक्षणाला पाठवायचा आहे, जमलंच तर चांगला खेळाडू बनवायचा आहे. खूप कामं आहेत मला. आणि बरं झालं तुम्ही सगळेच इथे आहात ते, तुम्हाला सांगायचं होतं कि मी मुंबईत नोकरी शोधली आहे, माझ्या एका मैत्रिणीच्या दवाखान्यात. तिथेच राहून नर्सिंग शिकेन आणि अजय लाही चांगलं शिक्षण देऊ शकेन. " त्यानंतर बराच चर्चा-विवाद, रडणे वगैरे झाले. पण माझी आई खंबीर राहिली, तिने तिची वाट आधीच निवडली होती. ती सर्वांना समजावत होती "शेवटी तुम्हीच तर आहात ना सगळे माझ्यासाठी? मला गरज लागली तर तुम्हीच येणार सगळे धावून. पण आता मात्र माझी ताकत बना, कमजोरी नका बनू. माझी मदत करा ते मला परत उभं करायला, मला स्वावलंबी बनायला. "

बाबा गेल्यापासून मी खूपच वेड्यासारखा वागायला लागलो होतो. अभ्यास करत नव्हतो. सारखा आदळआपट आणि चिडचिड करायचो. बाबा मला जे जे करायला सांगायचे, तेच सगळं आता मी अजिबात करायचं नाही असच जणू ठरवलं होतं. त्यांच्या अचानक निघून जाण्याच्या असा बदलाच घेत होतो. पण त्या दिवशीच्या प्रसंगानंतर मात्र मी पूर्ण बदललो. आई माझ्यासाठी जी स्वप्नं बघत होती ती पुरी करायचा प्रयत्न करणार होतो

मग आम्हा दोघांचं एक छान आयुष्य सुरु झालं. मुंबई शहराने आम्हाला एका क्षणातच आपलासं केलं. तिथल्या गर्दीत आई आणि मी अगदी मस्त सामावून गेलो. हळूहळू मग मी शाळा-कॉलेज, मित्र यात रमून गेलो. पण आई माझी जवळची मैत्रीणच झाली, माझीच नाही तर माझ्या सगळ्या गॅंग ची ती दोस्त बनली. त्याच वेळेला, शमा मला भेटली आणि ती सुद्धा आईची फॅन बनली. त्या दोघींची तेव्हा जुळलेली मैत्री नंतर सासू सुना झाल्या तरी तशीच कायम राहिली

शमा च्या आठवणीने मला एकदम धडधडायला लागलं. तिला हे कळलं तर? ती काय म्हणेल? ती आईचा किती मान ठेवते. ती तर शॉक घेईल.  काय करून ठेवलंय आईने आता हे? या वयात? तेव्हा तयार झाली असती लग्नाला तर? तर, काय? आपण होतो तयार? मी वाटून घेऊ शकलो असतो माझी आई कुणाबरोबर?
छे, काहीतरीच. सगळे काय म्हणतील? इथे अमेरिकेत आता आपलं एक जग तयार झालय. आपले मित्र, त्यांची मुलं, सगळे कसे एका कुटुंबासारखे राहतो आपण. आणि त्या सगळ्यांना आईविषयी किती आदर आहे? त्यांना काय वाटेल हे कळल्यावर
आणि आताच का? या वयात? आता माझी मुलगीच झाली सोळा वर्षाची. Oh my God अनु, तिला कळलं तर? तिला काय वाटेल? तिची आजी, जिचा आपण आदर्श ठेवत असतो सतत मुलांसमोर, ती? अशी

मन बधीर झालं होतं. मित्र फोन करत होते. मी फोन उचलून नुसताच text केला कि मी येत नाही. कुणाशीही बोलायची सुद्धा इच्छा नव्हती

तसाच घरी पोचलो. आत शिरताच शमाचं खळखळून हसणं कानावर आलं. हे तिच नेहमीचंच. काहीतरी फालतू कारणांवरुन हिला हसू येतं. तिच्या हसण्याने आलेला राग तिच्या बाजूला बसलेल्या आईला बघून आणखीनच वाढला. मी तरातरा वर जायला लागलो, तेव्हड्यात शमाचं माझाकडे लक्ष गेलेच
"अरे, तू कसा काय एव्हड्या लवकर? no Friday drinks?"

मी आवाजात जास्तीत जास्त वैतागून म्हटलं "नाही, मीच आलो घरी ". 
तसाच वर जाऊन बेड वर पडून राहिलो

काही वेळाने शमा आली " अजू, काय झालं? माझ्या जवळ येऊन माझ्या डोक्याला हात लावून म्हणाली "बरं वाटत नाही आहे का तुला?" 

मला तिला सांगावंसं वाटलं की हे प्रश्न आधी बंद कर, मला काही धाड भरली नाही आहे
पण मी नुसताच पडून राहिलो. तिची काय चूक होती? तिला कशाला ओरडू मी? माझी स्वतःची आई अशी वागतेय असं मी कोणत्या तोंडाने सांगू हिला?

माझा चेहरा न्याहाळत ती माझ्या अजून जवळ येऊन बोलू लागली "असा का दिसतोयस? काही झालय का? मला काही सांगशील का?"
मी नकळत बोलून गेलो "काय सांगायचं राहिलं आहे आत्ता? आईने नको ते"
माझं वाक्य संपायच्या आतच, शमा जवळ जवळ ओरडलीच वाट्टेल ते बोलू नकोस

"शमा, अगं शमा, तुला माहिती नाही आहे, माझ्या आईने" मी आता अगदी रडकुंडीलाच आलो होतो
"अजय, तुझ्याकडून हि अपेक्षा नव्हती माझी", शमा अजूनही माझं काहीही ऐकून घ्यायला तयारच नव्हती. ही एव्हडी माझ्या आईवर विश्वास ठेवते आणि माझी आई, शी. मलाच लाज वाटायला लागली. आता हिला कसं सांगू?

मी शब्दांची जुळवाजुळव करतच होतो, की शमाच बोलायला लागली,
"अजय, मला नाही माहिती कि तुला कुणी आणि काय सांगितलं आहे ते. तुझे मित्र काही बोलले असतील, पण तू इतका टोकाला जाऊन विचार करशील अस नव्हत वाटलं मला"
आता मात्र मी शमा कडे नुसताच वेड्यासारखा बघायला लागलो. म्हणजे हिला माहिती आहे?
"Do you know about आई and Dr. Parikh? "

शमा शांतपणाने माझ्याकडे पाहत म्हणाली "हो, मला माहिती आहे. आणि त्यात काहीही गैर नाही"

आता मात्र माझं डोकं फुटतंय कि काय असं वाटायला लागलं. मी अक्षरशः किंचाळलोच " Have you gone mad? तुला काही गैर वाटत नाही? अगं, जी बाई आयुष्यभर केवळ एक त्यागाची देवी म्हणून जगली, जिचा सगळेजण आदर्श मानतात. ती, आता या वयात, हे ?" माझ्या तोंडून शब्दच फुटेनात

शमा मला मधेच तोडत बोलायला लागली " अजय, प्लीज हळू बोल. आई त्यांच्या रूम मध्ये असतील, हे ऐकायला गेले तर खूप त्रास होईल त्यांना. मला आश्चर्य वाटत ते तुझं. अरे ज्या आईने अख्ख आयुष्यं केवळ तुझ्या सुखासाठी काढलं, स्वतःचा काडी इतकाही विचार केला नाही, त्या आई विषयी तू असे विचार मनात आणूच कसे शकतोस? "

"मग जे मी ऐकलं ते खरं नाही?" मी आवाजावर ताबा ठेवत विचारलं

ते मला माहित नाही, पण मला कळलं ते तुला सांगते "

"म्हणजे तुलाही बाहेरूनच कळलंय, कुणाकुणाला काय माहिती आहे कोण जाणे? काय काय बोलत असतील लोक?" माझा आता पारा चढायला लागला

माझ्याकडे निरखत बघत शमा बोलली "मला बाहेरून नाही कळलंय, मला अनु कडून कळलंय "

"काय?" आता तर मी थरथरायला लागलो.  माझी आई माझ्या मुलीला वापरतेय हे असले प्रकार करायला?
"अजय, आधी बस इथे आणि ऐकून हे सगळं " शमाने मला जबरदस्तीने बसवलं

"तीन वर्षांपूर्वी जेव्हा आई "DoctorsWithoutBorders" जॉईन करायचं म्हणाल्या तेव्हा तू त्यांना किती support केलेस? तूच कौतुकाने सगळ्यांना आईचे सगळीकडे फिरल्याचे, काम करतानाचे फोटो दाखवत असायचास. आई पण किती आनंदात असतात त्या कामात? तीच त्यांची खरी आवड आहे. She is a giver. केवळ तुझ्यावरच नाही पण त्या माझ्यावर सुद्धा पोटच्या मुलीसारखं प्रेम करतात. त्यांना तेवढच माहिती आहे. त्या कधीही दुसऱ्याला दुखावून स्वतःचं सुख बघूच नाही शकत" शमा एखाद्या लहान मुलाला समजावं तसं मला समजावत होती

"डॉ. पारीख यांच्या बरोबर त्या टूर वर गेल्या होत्या आणि त्या दोघांनाही एकमेकांचा खूप आधार झाला. आई मला सगळं नेहमीच सांगत असत.  त्या दोघांमध्येही एक खूप छान मैत्रीचं नातं निर्माण झालं. आईंना या वयात असा एक मित्र मिळाला कि जो त्यांना केवळ एक स्त्री म्हणून  बघता एक सांगाती म्हणून त्यांच्याकडे पाहत होता. असा एक पुरुष जो कि त्यांना स्वतःच्या बरोबरीने वागवून, त्यांचा मान ठेवून एक खूप सुंदर हळुवार नातं जपू पाहत होता.  असं नातं जे कि सामान्य माणसांच्या समजुतीच्या पलीकडचे असतं. आपण प्रत्येक भावनेला काहीतरी नाव देऊन तिला कुठच्यातरी बंधनात बांधून तिला अगदी गुदमरून टाकतो रे"
मी अजूनही संभ्रमातच शमा कडे नुसताच बघत होतो. अजूनही माझ्यातला पुरुष या स्त्री हृदयीच्या भावना समजून घ्यायला तयारच नव्हता

"तुझं बरोबर आहे शमा, ती तुझी आई नाही, म्हणून तू हे अलंकारिक वगैरे बोलू शकतेस. ज्याचं जळतं ना त्यालाच कळतं." मी अजूनही मानायला तयारच नव्हतो.
ती माझी आई आहे. तीला दुसरे कोण हवंय कशाला? मी काय कमी पडू दिलंय तिला?”

" You are right, अरे ती माझी आई नाही म्हणूनच तर मी तिला समजून घेऊ शकले. माझी आई असती तर मी सुद्धा तुझ्यासारखीच तिला गृहीत धरली असती. तिचं स्वतःचं आयुष्य आहे हे समजूनच घेतला नसतंआणि तुला माहिती आहे? माझ्याहीपेक्षा तिला कुणी समजून घेतले ते? तुझ्या अनुने."
आता मी नुसताच बघत राहिलो शमा कडे.

"गेले काही दिवस मी बघत होते कि आई सेंटर वर जात नाहीत. सेंटर वरचे फोन सुद्धा घेण्याचे टाळतात. मला कळेना कि काय झालंय, मी आईंना विचारणारच होते.
आजच दुपारी अनु मला ऑफिस मध्य भेटायला आली. थोडी घाबरलेली होती, तिच्या बरोबर होता डॉ. परिखांचा नातू. दोघेही मला सांगायला लागले, कि गेल्या आठवड्यात डॉक्टरांचा वाढदिवस होता आणि सेंटर वर छोटीशी पार्टी ठेवली होती. तेव्हा या मुलांनी हट्ट धरला कि डॉक्टरांनी आईंना propose करायचं. लहान मुलांचा हट्ट, त्यांना दोघांनाही वाटलं कि हे दोघे एकमेकां बरोबर खूप मजेत राहतील तर मग त्यांनी का नाही काढू उरलेले आयुष्य जसा त्यांना आवडेल तसं?  
पण या सगळ्या प्रकरणात आई मात्र खूप रागावल्या मुलांवर आणि घरी निघून आल्या.
अनुला अजूनही कळत नाही आहे कि, तिचं काय चुकलं?"

माझ्या नकळतच माझ्या डोळ्यातून पाणी येऊ लागले. खरंच किती स्वार्थी बनलो आहे मी? इतकी वर्ष, मला का नाही कधीच वाटलं कि आईचं पण मन आहे, तिला सुद्धा भावना, स्वप्नं आहेत. तिलाही कधी वाटलं असेल कि एखादा जोडीदार पैलतीरापर्यंत बरोबर असावा
का नाही आपली आई एक माणूस म्हणून पहिली आपण?  तिने आयुष्यात प्रत्येक वेळी मलाच प्राध्यान्य दिलं, पण मी जेव्हा आपल्या आयुष्यात गुंगून गेलो तेव्हा तीच्या आयुष्यात निर्माण झालेली पोकळी कशी दिसलीच नाही आपल्याला?

एक जी माझी पत्नी आहे, जिने माझ्या आईला मनापासून समजून घेतलं, दुसरी जी माझी लेक, जिला मी फक्त लाडावून ठेवली आहे असंच
समजत होतो, तिने या वयात आपल्या आजीच्या मनाचा किती खोलवर वेध घेतला?
आणि मी? मी केवळ खोट्या प्रतिष्ठेसाठी माझ्या आईला तिची काहीही चूक नसताना किती दोष देत बसलो होतो. माझ्या कोत्या मनाची मलाच लाज वाटली
स्त्री च्या मनाची उंची आणि खोली पुरुष कधीच समजू शकत नाही. आमची मन उथळच.
या तीन स्त्रियांनी आज मला हे दाखवून दिलं.

हळूहळू ढगांतून सूर्यकिरणं डोकावायला लागली होती आणि मला जणू नवा दिवसच नाही तर एक नवं जीवनच घेऊन आल्यासारखी वाटली

आईच्या रूम मधला दिवा लागला. ती तयार होऊन फिरायला जायला बाहेर पडतच होती
मी हळूच तिच्या पाठीवरची शाल सारखी करायच्या निमित्ताने तिला जवळ घेतली आणि तिच्या कपाळाचे हळुवार चुंबन घेतले. ती नुसतीच माझ्या छातीवर डोकं ठेवून पाणावलेले डोळे पुसत राहिली.
काही सांगायची, विचारायची गरजच नव्हती आता

दिवस उजाडताच राहिला

-- तेजू किरण [ऑक्टोबर १०, २०१६ - न्यू जर्सी, USA]

[Published in Rangdeep-2016 – Marathi Vishwa , NJ,USA]